Vladimir Nabokov'un Gogol'ü Üzerine

Vladimir Nabokov'a göre 19. yüzyıl Rusya'sında edebiyat eleştirmenleri "toplumcu-faydacı" radikalizmleriyle sanatçıların ve sanatın başına hükümetin sansür aygıtından daha az bela olmamıştır... Nabokov, okurlardan Rus edebiyatında Rusya'yı değil, "bireysel dehanın hayal edip yarattığı özel bir dünyayı" aramalarını bekler. Bireysel dehanın yarattığı evrensel sanatı her şeyin üzerine koyar... Rus Edebiyatı Dersleri'ni ilginç yapan, her ilginç kitabı ilginç yapan o şey: Standart olmayan bakış açısı. Nabokov klişeye savaş açıyor bu yazılarda. 

Aklıma edebiyat derslerinde sürekli yapılan "tarihsel arka plan" vurgusundan zaman zaman ne kadar sıkıldığım geliyor. Karakterleri belirleyen koşullar... Peki, ya yazar? Peki insan? Her devirde insanın hep aynı kalan özü? Bu tür bir bakış açısı muhakkak reddedilir, gayriciddi ve burjuva işi bulunur. Oysaki Nabokov'un kanonlaşmış metodu ters yüz edişi edebiyat incelemesinden yeni bir verim almamızı sağlıyor. 

Gogol'le ilgili bölümden altını çizdiğim birkaç cümleyi buraya not etmek isterim:

“Hayal gücü ancak beyhude iken verimlidir.” (Ölü Canlar'ın devamını yazmaya çalışırken yeteneğini heba edişinden söz ederken...)

“Gogol bir “gerçekçiymiş”! Böyle diyen ders kitapları var.”

“Bir yazar “sanat nedir?” gibisinden sorularla ilgilenmeye başladığında kaybolmuş demektir.”

“Gogol tuhaf bir yaratıktı ama zaten deha hep tuhaftır; müteşekkir okura akıllı bir eski dost gibi gelen, hayatla ilgili fikirlerini güzelce geliştirmesini sağlayanlar, ikinci sınıf yazarlardır. Büyük edebiyat, akıl dışılığın kıyısında dolanır.”

“Elbette sanatın bu en üst noktasında edebiyatın derdi mazlumlara acımak, yahut zalimleri lanetlemek değildir. Edebiyat şimdi insan ruhunun gizli derinliklerine hitap etmektedir ki buralarda diğer dünyaların gölgeleri isimsiz ve sessiz gemilerin gölgeleri gibi geçip gider.”

“Gogol’ün eserleri, tüm başarılı edebî eserlerde olduğu gibi fikir değil, lisan fenomenleridir”.

Bu arada Nabokov, Ölü Canlar'ın İngilizce çevirmenlerinin yanlışlarını ve bunların yol açtığı anlam kayıplarını gösteriyor ve kendi çeviri önerilerini sunuyor (onları bile yetersiz bularak! Nabokov bile!). Bunu okuyunca kendi Ölü Canlar çevirimle ilgili tedirginliğimi hoş gördüm. Tekrar tekrar gözden geçirsem bile hiç bitmeyecek bir macera mı bu acaba? Aleksandr İvanov'un bitmeyen tablosu gibi (20 yıl boyunca yaptığı ve artık sergilediğinde bile düzeltmeye devam ettiği - bu bilgi de kitaptan) bitmeyen çeviri de olabilir mi? 

Nabokov bir yerde de Rusça bilmeden ve Gogol kelimesini doğru düzgün telaffuz edemeden ("İngilizcede bulunmayan yumuşak, eriyen bir l'yle") Gogol'ü anlamanın mümkün olmadığını iddia ediyor. Zaman zaman kimi yazarlar/şairler için böyle şeyler söylenir: "Çevrilemez, çevrilse de kaybolur" gibi... Bir açıdan doğru bu. Ama neyin kastedildiğini anlasam da gönlüm razı olmuyor böyle imkansızlıklara. 

Yiğit Yavuz'un akıcı çevirisiyle Rus Edebiyatı Dersleri'nin Gogol'le ilgili kısmı gayet güzel anlaşılıyor.